menu Sluit het hoofdmenu

Serious Game meet en stimuleert empathie

Empathie in de zorg voor mensen met een visuele of visuele-en-verstandelijke beperking. Met behulp van de Serious Game van Bartiméus kan empathie worden gemeten en gestimuleerd. Dit 'ervaringsspel' op internet heeft als doel om begeleiders op een stimulerende en uitdagende wijze te leren om meer empathisch te zijn naar de mensen aan wie zij zorg verlenen. We willen bereiken dat begeleiders empathie hebben voor en adequaat reageren op mensen met een visuele en een verstandelijke beperking.

Om goede zorg te bieden aan mensen met een beperking is het belangrijk om empathie te hebben voor de ander. Met een empathische houding kan de medewerker de ander beter begrijpen en kan de medewerker meevoelen met de belevingswereld van de cliënten. Voor het ontwikkelen van wederkerige relaties is empathie eveneens onontbeerlijk. 
Maar wat weten we eigenlijk over empathisch meeleven? Kan je te allen tijde empathie opbrengen voor de ander? Zijn er mensen die meer empathisch zijn dan anderen en hoe komt dat? En hoe kun je empathie stimuleren?

Wat is empathie?

Empathie hangt nauw samen met sensitiviteit en responsiviteit. Ainsworth en haar collega's beschrijven 'sensitiviteit' als het vermogen om de signalen en communicatieve uitingen van een ander waar te nemen. Vervolgens is het belangrijk om je te verplaatsen in de ander waardoor je de signalen en communicatieve uitingen nauwkeurig en adequaat kunt interpreteren (empathisch zijn). Een responsieve reactie volgt wanneer de betekenis is gegeven aan de waargenomen signalen en vanuit dit inzicht prompt en adequaat wordt gereageerd (Ainsworth, Blehar, Waters, & Wall, 1978).

Hoe ontwikkelt iemand empathie?

Een goede gehechtheidsrelatie van het kind met ouders of vaste begeleiders, stimuleert het empathisch vermogen. Voorwaarden voor het ontwikkelen van empathie is de bewustwording dat er een verschil is tussen ik en jij.

Niveaus van empathie 

Volgens Baron-Cohen (2012) zijn er zes niveaus van empathie: 

  • niveau 1: Mensen zonder empathie. 
  • niveau 2: Het empathiecircuit van de hersenen kan tijdelijk uitgeschakeld zijn. 
  • niveaus 3 tot 6: lopen geleidelijk omhoog tot een voortdurende staat van gerichtheid op de ervaringen van de ander en de ander hierin voortdurend steunen.

Kan iemand 'te veel empathie' hebben?

Een persoon is empathisch indien je met de ander 'meevoelt' "without loosing sight of whose feelings belong to whom" (Decety & Jackson, 2004). Dit wil zeggen dat je wel meevoelt met de ander, maar ook weet dat jij een persoon bent met eigen ervaringen, gevoelens en gedachten. Hierdoor verlies je jezelf niet in ervaringen, gevoelens en gedachten van de ander en overspoel je de ander niet met 'meeleven'. Bij niveau 6 gaat het dus om in extreme situaties mee te voelen met de ander zonder je eigen gevoelens te 'verliezen'. Iemand die altijd de problemen en de zorgen van de ander mee naar huis neemt, is waarschijnlijk zo van streek dat het alleen maar lastiger wordt om empathisch te reageren naar de ander (Baron-Cohen, 2012).

Kan empathie worden geleerd/gestimuleerd (vanaf niveau 1)? 

Ja: een belangrijk element in het vergroten van de empathie voor de ander, zoals ook is bemerkt in waarheids- en verzoeningscommissies, is dat de dader of pleger vanuit het perspectief van het slachtoffer gaat kijken en een geïntegreerd beeld krijgt van de ander (Gobodo-Madikizela, 2008). Het gaat er dan om om de ander te zien en bejegenen als 'mens' en niet als een 'object', als een persoon met zijn eigen gevoelens, deze gevoelens te zien en adequaat hierop te reageren (Gobodo-Madikizela, 2008; Baron-Cohen, 2012).

Hoe kun je empathie stimuleren? 

  • Door emotie(s) te spiegelen;
  • Namens de ander praten: zijn/haar denken en wensen verwoorden alsof jij het bent;
  • Door uitleg te geven en benoemen van het inleven in de ander: waarom iets niet kan en wat de ander kan voelen, bijvoorbeeld: "Zijn boekje is mooi hé, maar hij vindt het niet leuk als je zijn boekje pakt, geef het maar terug dan mag jij in dit boekje lezen".

Meten van empathie: hoe empathisch ben jij? 

Met behulp van de Serious Game van Bartiméus kan empathie worden gemeten en gestimuleerd. Het spel is gericht op het stimuleren van empathie voor en adequaat handelen naar cliënten met een visuele en/of verstandelijke beperking. 

  • Het is een opleidingsspel, een educatief spel met vragen en met verschillende antwoordmogelijkheden.
  • Binnen verschillende 'spelverhalen' waarin zich opvoedings- / omgangsproblemen voordoen, zijn er geanimeerde figuren: een jongen die blind is, een meisje met een verstandelijke beperking, een meisje met meervoudige beperkingen, vader, moeder, baby, een jongen zonder beperking.
  • De scores van de speler worden bijgehouden en getoond. Er is beloning met plusscores voor sensitieve, responsieve en empathische reacties en er zijn minusscores indien er geen sensitieve, responsieve en empathische reactie is.
  • De moeilijkheidsgraad van de verschillende verhalen neemt toe. Het spel begint bij makkelijke scenario's en eindigt met een complexere opvoedingssituatie.
  • De speler begint altijd bij de eerste situatie en kan alleen naar de volgende als het opvoedingsomgangsprobleem empathisch is opgelost.
  • Er zijn ook bonus meerkeuzevragen: zo'n vraag kan beantwoord worden door reflectie op het achterliggende gedachtengoed (sensitief, responsief en empathisch reageren) van het verhaal.
  • De speler eindigt het spel met een certificaat met zijn/haar mate van sensitiviteit, empathie en responsiviteit.

Meer weten? 

Sterkenburg, P.S. (2012). 'Serious gaming' als interventie voor het stimuleren van sensitiviteit, empathie en responsiviteit van begeleiders in de zorg voor mensen met een visuele en/of verstandelijke beperking. In J. Zevalkink en I. Groenendijk (red). Psychoanalyse in de media: gebruik van media binnen en buiten de behandelkamer. Van Gorcum: Assen. Pp. 37-49.

Interessante websites

www.bartimeus.nl/gehechtheid 
www.circleofsecurity.org (over de cirkel van veiligheid). 
www.psy.vu.nl (onderzoek 'Challenges to childrearing relationships: contributions to developmental psychopathology' VU. Caregiving of children with special needs).

Contact

Heeft u overige/inhoudelijke vragen ten aanzien van het onderwerp 'Empathie', dan kunt u contact opnemen met Paula Sterkenburg.