menu Sluit het hoofdmenu

Cliënt zelfstandiger door slimme technologische snufjes

geplaatst op Adviseur Eric van Heuvelen van Bartiméus en bewoner Daan met een cradle

Het innovatie-FabLab van zorginstelling Bartiméus in Doorn zoekt samen met medewerkers en cliënten naar technologische oplossingen om de bewoners zo zelfstandig mogelijk te maken. Hiervoor zetten ze onder meer op een slimme manier consumentenelektronica in. Want: ‘Waarom opnieuw het wiel uitvinden als het al bestaat, en het ook nog eens goedkoper is?’

Absolutely FABLAB

Goooedemiddag!’ Bartiméus- bewoner Jaap wandelt het FabLab binnen. Met zijn radio onder zijn arm, want die heeft hij altijd bij zich. ‘Jaap! Jij bent lekker vroeg!’, roept projectmedewerker Maaike Meerlo, terwijl ze inlogt op een groot computerscherm. Het is de maandelijkse inloopmiddag van het innovatielab. Bewoners komen nieuwe hulpmiddelen testen en het projectteam helpen met het ontwikkelen ervan. aap heeft drie plastic, felgekleurde speakertjes bij zich, die hij op tafel legt. ‘Woensdag 3 mei om 11 uur naar tandarts De Groot’, klinkt er uit de blauwe. En ‘Eieren, twee hele broden, hagelslag en appelmoes’, zegt de stem van Jaaps begeleider uit het andere, rode speakertje. ‘Dit zijn Talking Tins‘, legt Meerlo uit. ‘Die worden vooral veel in het onderwijs gebruikt, om kinderen taal te leren. Hier fungeert het apparaatje als agenda of boodschappenlijstje, maar je kunt ook het wachtwoord van je email inspreken, of welke begeleiders er die dag dienst hebben.’

Hulpvraag

Want mailen, online spelletjes spelen, zelf muziek aan of uit doen, of een online agenda bijhouden: het zijn allemaal digitale activiteiten die niet voor de hand liggen voor bewoners van Bartiméus. Hier in het Doornse groen wonen zo’n driehonderd mensen die naast hun verstandelijke ook een visuele beperking hebben.

‘Laat bewoner ook mee doen in digitale samenleving’

Op het terrein is een school, een manege, een bank, een sportcentrum, een kerk, zelfs een historische moestuin waar bewoners gebruik van kunnen maken. Én het FabLab. Een team van vier medewerkers test, ontwikkelt en implementeert hier technologie, ict en hulpmiddelen waardoor bewoners ook mee kunnen doen in de digitale samenleving. Meerlo: ’We starten hier altijd vanuit de hulpvraag van de cliënt, die wordt gesteld door begeleiders, gedragsdeskundigen of ouders. Daar gaan we mee rond de tafel en dan zoeken we naar een oplossing in de vorm van een technologisch hulpmiddel. Dan kijken we met de bewoners of we op de goede weg zitten. Wij denken dat dit geschikt is, maar wat denken jullie? Neem het anders even mee!'

Navigatiepret

FabLap medewerker Bartiméus test de Phonotonic met bewoner MauriceAchter Meerlo staat een grote inbouwkast over de hele lengte van de muur. Hierin staan allerlei ‘snufjes’ die het FabLab-team test. Een heleboel soorten knoppen vooral, geschikt voor verschillende bewoners. ‘Het besturen van elektronica is voor veel bewoners een uitdaging’, legt Eric van Heuvelen uit, adviseur technologie en toegankelijkheid in het Lab. ‘De knoppen op een afstandsbediening zijn vaak veel te klein en dat werkt niet voor iemand die slecht ziet. En andere knoppen zijn te zwaar om in te drukken voor iemand  met maar weinig kracht in zijn vingers.’ In de kast ligt ook geleidende verf, waarmee van alles bediend kan worden. Willie Wortel zou er steil van achterover slaan. En zogenaamde ‘beacons’: sensoren die af beginnen te spelen als je er langsloopt. Van Heuvelen: ‘Die gebruiken we nu bij sportactiviteiten, maar het zou ook in een leefgroep geweldige toepassingen kunnen hebben.’ Bewoner Daan is er inmiddels ook bij komen zitten in het Lab. Hij vertelt dat hij meewerkte aan de ontwikkeling van een bijzondere pet. ‘Een navigatiepet! Hier zitten sensoren op, die helpen mij om de weg te vinden en mijn hoofd niet te stoten. Ze trillen als ik in de buurt van een muur kom. Dat gebruik ik nu veel op de werkplaats.’

E-inclusion

Het duurde bij Bartiméus wel even voordat duidelijk werd hoe belangrijk zulke technologie is. Van Heuvelen: ‘We zitten niet voor niets in het bos. Tientallen jaren geleden werd nog gedacht dat bewoners niet te dicht in de samenleving moesten komen. Zeker niet in de boze digitale buitenwereld.’ Het Lab bestaat nu zeven jaar in haar huidige vorm. “Hiervoor was het veel stiekem inbreken in het netwerk,” glimlacht Meerlo. ‘Dan maakten een paar knappe koppen van de afdeling internet het cliëntennetwerk laagdrempeliger voor bewoners, zodat ze konden mailen en spelletjes spelen.’ De oprichters van het FabLab hadden al gauw door hoe belangrijk het is voor hen om ook online te kunnen zijn. Want naast vrijetijdsbesteding en domotica (huisautomatisering) focust het FabLab zich sterk op communicatie, vertelt Meerlo: ‘We hebben een website ontwikkeld voor mensen die niet kunnen lezen of schrijven: ikbenonline.com, te bedienen met audio-ondersteuning. Ook als je niet in staat bent om op een gewone manier een computer te bedienen. Wij noemen dit e-inclusion: iedereen kan zo online.’ Bewoner Mitchel laat zien hoe hij, als blinde, toch kan mailen met zijn vrienden en familie. Met behulp van nopjes op de tab- en entertoets navigeert hij, de computer laat de opties horen: ‘Aanmelden’, ‘code invoeren’ en ‘mailtje naar Abraham klinkt er. ‘Zo kan ik een video of audiobericht sturen’, glundert hij.

Zelfredzaam

Inmiddels staat zelfredzaamheid, zelfstandigheid en zelfregie hoog op de zorgagenda, ook bij Bartiméus. Veel medewerkers in de zorg ervaren een hoge werkdruk, op veel plekken komen ze handen tekort. Het werkplezier van de medewerkers gaat hierdoor achteruit. Van Heuvelen: ‘Er zijn zoveel lowtech oplossingen waardoor je zelfstandigheid en zelfregie op gang kunt krijgen. Ik heb jaren op een groep met zeer ernstig beperkten gewerkt. Dan moest ik twaalf bewoners “op zaal” helpen: wassen en aankleden. De eerste die dan klaar is, wordt naar de woonkamer gebracht en moet zeker 1,5 uur wachten tot de rest gedoucht is. Hoe fijn is het dan als hij zelf de radio aan en uit kan zetten, of een luisterboek op kan zetten? Dat maakt ze veel gelukkiger en zelfstandiger.’ Het hoeven helemaal geen ingewikkelde innovaties te zijn, vertelt Meerlo. ‘Laatst kochten we bij de Action een draadloze huisbel voor € 3,-. Gewoon zo eentje die je normaal naast de voordeur hangt. Die gebruiken wij nu als oproepsysteem voor de bewoners, als ze iets nodig hebben. Dat scheelt de begeleider een paar rondjes extra lopen en dan kun je veel gerichter helpen.’ Zo’n idee loopt ook wel eens in de soep. Meerlo: ‘Ik had bedacht om een seniorenafstandsbediening in te zetten voor een bewoner. Zo’n ding heeft maar zes knoppen, maar dat bleek al teveel informatie te zijn en de vingermotoriek van de cliënt was niet sterk genoeg. Het werkte niet. Dan is onze methode: terug naar de tekentafel en een ander product uitproberen. We hebben toen een afstandsbediening gemaakt met vier grote knoppen die licht in te drukken zijn. Perfect!’

Consumentenelektronica

‘We vinden potentiële hulpmiddelen op beurzen, online en via via’, aldus Van Heuvelen. ‘En we zoeken in het bijzonder naar geschikte consumentenelektronica die ook voor onze bewoners nuttig kunnen zijn.’ Want waarom het wiel nog eens uitvinden om iets apart te maken, terwijl het er al is? Meerlo: ‘Het is zo veel betaalbaarder en toegankelijker. Als iets specifiek is gemaakt voor gehandicapten is het tien keer duurder. En wij kunnen bij de producent aangeven dat hij met een kleine aanpassing aan zijn product een nog grotere klantengroep kan bedienen!’ Bewoner Maurice demonstreert vanuit zijn elektrische rolstoel de Phonotonic, een gekleurde dobbelsteen ter grootte van een appel (‘Maar € 60,-’), die normaal gebruikt wordt in dance battles. Meerlo koppelt het aan een iPad en Maurice zet het grinnikend op een schudden. Op basis van zijn bewegingen verandert het geluid dat het apparaat maakt. Schudt hij snel, dan hoor je snelle muziek en andersom.  Het is enorm bewegingstimulerend en aanmoedigend’, licht Meerlo toe. Het FabLab had er een mooie toepassing voor. ‘Het sloot precies aan op een project dat het nog niet zo goed deed: We wilden bewoners op hometrainers in beweging brengen, maar ze waren niet erg gemotiveerd. We bedachten: wat nou, als we de kleine sensor uit de Phonotonic in de sokken van de cliënten stoppen terwijl ze trappen? Dan horen ze muziek gebaseerd op hun eigen bewegingen.' Meerlo lacht: ‘Ze gingen als een malle trappen! Heel leuk. En dit zou ook voor dementerenden goed werken, die hebben over het algemeen weinig motivatie om te bewegen.’

Australië

Het FabLabteam bestaat uit mensen die veel ervaring hebben in de zorg. En allemaal hebben ze een eigen expertise, zoals wonen, onderwijs en dienstverlening.Van Heuvelen brengt onder de laatste noemer de ontwikkelingen van het Lab naar andere instellingen, zoals kinderdagverblijven of medisch dagverblijven. En Meerlo focust zich als voormalig woonbegeleider op wonen. ‘Ik weet daardoor goed met welke problemen cliënten te maken kunnen krijgen in hun woonsituatie.’ De derde FabLab-musketier Dick Lunenborg, met specialiteit ‘onderwijs’, is op dit moment in Australië als keynote speaker op een zorgcongres. Hier vertelt hij hoe wij onderzoek doen in het Lab.’ Bartiméus is een voorloper op dit gebied. ‘Er zijn verschillende instellingen die onderzoeksteams en labs hebben, maar die zijn vaak niet zo groot of gespecialiseerd. Al maken ze nu ook een inhaalslag. Naast kasten vol hulpmiddelen die je mag lenen komt er steeds meer focus op begeleiding, plan en implementatie.’

'Kans van slagen veel groter als begeleider goed betrokken wordt'

Treinen

En die drie dingen zijn juist zo belangrijk. Van Heuvelen: ‘De kans van slagen is veel groter als begeleiders goed betrokken worden bij het project en erin geloven. Deze mensen staan het dichtst bij de cliënten. Nu horen we nog vaak: ik heb het druk en ik kan dit toch niet. Erg jammer, want het kost een kleine investering, maar je krijgt er ook heel veel voor terug: tijd en plezier!’ Meerlo: 'Laatst kregen we een hulpvraag over een meneer met sondevoeding. Hij werd steeds erg verdrietig als zijn buren een maaltijd kregen. Hij kon het ruiken, maar niet meedoen. Het frustreerde hem  logischerwijs. Daarom besloten we een persoonlijk, fijn moment voor hem te creëren tijdens etenstijd. We maakten een computerpresentatie voor hem met al zijn favoriete dingen erin: hij is gek van treinen, klokken en het Koninklijk Huis en die lieten we allemaal voorbij komen. Als nu het eten komt, kan hij met de presentatie aan de gang. Hij vindt het prachtig. De sfeer in de rest van de groep is rustiger en de begeleiding blij!’

Benieuwd naar wat FabLab nog meer allemaal gebruikt aan snufjes en hulpmiddelen? Stuur dan een mailtje naar fablab@bartimeus.nl

Dit artikel is recent verschenen in 'Mijn Vakbond' van de vakbond CNV Zorg&Welzijn.Tekst: Anouk van der Graaf.