menu Sluit het hoofdmenu

Best practice methodiek voor gecompliceerde verliesverwerking

geplaatst op kaarsjes bij herdenking

Naar verliesverwerking bij mensen met een (zeer) ernstige visuele en verstandelijke beperking is nog weinig onderzoek gedaan. Nu is er een best practice methodiek voor verliesverwerking bij deze doelgroep. Op basis van de evaluatie na behandeling van vier cliënten lijken de klachten verminderd. Bartiméus presenteerde de methodiek deze week op het internationale Visioncongres.

Meer dan duizend wetenschappers en zorgprofessionals uit de hele wereld kwamen deze week bijeen op het congres Vision 2017 in Den Haag. Allemaal zetten ze hun expertise in om de kwaliteit van leven van mensen met een visuele of meervoudige beperking te verbeteren. Veel van hen hebben bij cliënten te maken met verliesverwerking. Verdriet en rouwen horen bij functieverlies, verlies van een dierbare, of een verhuizing van een vertrouwde plek. Dit is een normaal proces. Verlies moet verwerkt worden. De benodigde ’rouwarbeid’ bestaat normaliter uit ‘rouwtaken’, zoals het onder ogen zien van het verlies, de pijn ervaren, het leven aanpassen en opnieuw leren houden van het leven.

Signalen moeilijk te herkennen

Ook mensen met een (zeer) ernstige visuele en verstandelijke beperking moeten dat rouwwerk doen. Bij mensen met een meervoudige beperking is de begeleiding echter vaak een stuk gecompliceerder. Cliënten ervaren het verlies vaak pas na maanden of jaren, en signalen van verliesverwerking zijn vaak moeilijker te herkennen. Ook omdat de cliënten minder talig zijn ingesteld. Het risico is daarbij aanwezig dat gedragsmatige rouwreacties worden bestempeld als moeilijk leesbaar gedrag en niet worden behandeld door middel van een verliesverwerking. Bartiméus heeft inmiddels een e-learning ontwikkeld om de signalen van verliesverwerking te herkennen. Deze komt binnenkort beschikbaar.

Begeleiding

Als cliënten met een visuele en verstandelijke beperking vervolgens bij de rouwtaken goed worden ondersteund of geholpen, kunnen zij leren op een gezonde manier hun verlies te verwerken. Bij de ontwikkeling van de methodiek bij Bartiméus zijn vier ervaren behandelaars met elk een verschillende achtergrond betrokken geweest: een gedragsdeskundige, een coördinerend begeleider en speltherapeut, een psychomotorisch therapeut en een geestelijk verzorger.

Het doel van de methodiek is tweeledig. Ten eerste is de methodiek bedoeld om de cliënt  te ondersteunen bij verliesverwerking. Daarnaast worden medewerkers zich bewust van de signalen van verlies. De methodiek biedt mogelijkheden om het gevoel van 'bekwaam zijn' te vergroten en hier de cliënt in te begeleiden.'

'Centraal bij elke behandeling staat een vast ritueel centraal dat is afgestemd op de cliënt'

Ritueel

In de nieuwe methodiek zijn de vier rouwtaken bij verliesverwerking verwerkt in een interventie van tien sessies. Bij elke behandeling staat een vast ritueel centraal. Dit ritueel is afgestemd op handelingen, gevoelens, geuren of symbolen, die de cliënt associeert met hetgeen hij of zij is kwijtgeraakt. Alle zintuigen worden zo veel mogelijk benut.

Fasering

De behandeling bestaat uit vier fases:

  1. Verkenning; 
  2. Samenstellen van de behandeling op basis van de verkregen behandeling;  
  3. Uitvoering van de behandeling;  
  4. Evaluatie.

Tijdens de verkenningsfase gaat de behandelaar met de begeleider(s) die het ritueel gaat(n) uitvoeren en eventueel familie in gesprek over wie de cliënt is. We verzamelen daarbij ook informatie over de rouwklachten van de cliënt. Daarnaast wordt besproken wat de mogelijkheden bij de cliënt zijn om symbolen, rituelen en materialen op maat in te zetten.

Behandeling op maat

Elke sessie bestaat uit eenzelfde opening, het ritueel en de afsluiting. Dit geeft structuur, is herkenbaar en geeft veiligheid. Het volgen van de cliënt is daarbij essentieel. Het maatwerk geldt zowel voor de spreiding van de sessies in de tijd, als voor de invulling van het ritueel.

Sessie 1 t/m 3

Bieden van een veilige basis en het geven van vertrouwen aan de cliënt. Het ritueel wordt geïntroduceerd. De eerste drie sessies hebben als doel om te onderzoeken of het ritueel aansluit bij de cliënt. Indien nodig wordt het ritueel in overleg met de begeleider bijgesteld.

Sessie 4 t/m 7

Er wordt langer stil gestaan bij het verlies. Het verlies wordt geconcretiseerd en er worden meer expliciet dan in de eerste drie sessies gevoelens benoemd en ervaren. Daardoor is deze fase van de behandeling mogelijk meer confronterend voor de cliënt.

Sessie 8 t/m 10

In deze sessies wordt het leven ná het verlies meer benadrukt, het leven dat ook vorm kan krijgen zonder het verlies. Er wordt meer expliciet aangegeven welke andere houvast er is voor de cliënt.

Casus

De volgende casus geeft aan hoe de methodiek wordt toegepast. Anna is de cliënt, Peter haar begeleider.

Verlies bij Anna

Anna is een blinde vrouw van 42 jaar met een ernstige verstandelijke beperking. Zes jaar geleden overleed de vader van Anna. Haar vader kwam elke week langs en regelmatig ging Anna bij haar vader logeren. Thuis hadden Anna en haar vader vaste gebruiken.  Anna en haar vader luisterden naar speciale liedjes, zaten samen op de bank en ‘keken’ naar TV. Als Anna een weekend thuis was aten ze altijd een chocoladesoes en ook een glaasje advocaat met slagroom ontbrak nooit. 

'Papa houdt veel van je en de begeleiders zorgen goed voor je'

Peter begeleidt het verliesverwerkingsproces

Onder leiding van Peter start een traject van 10 sessies van elk 30 minuten. Elke sessie heeft dezelfde structuur.

Opening

Anna wordt voorbereid doordat Peter naar haar toe gaat en zegt: 'Kom Anna, we gaan naar je kamer, we gaan over papa praten.'
Rustig binnenkomen. Er staat rustige muziek aan in Anna’s slaapkamer. Het licht is wat gedimd.
Peter sluit de deur en zegt: 'Anna, we gaan nu over papa praten.'

Ritueel

Peter gaat naast Anna op haar bankje zitten. Hij zegt: 'We gaan over papa praten, papa is in de hemel.'
Dit wordt ondersteund met:

  • aanraking (zacht en liefdevol arm om haar heen);
  • chocoladesoesje laten proeven;
  • advocaatje laten proeven;
  • geur van vader laten ruiken.

Afsluiting

De sessie wordt afgesloten met het drinken van een kopje koffie. Peter zegt: 'We hebben over papa gepraat. Volgende week doen we dit weer. Nu drinken we nog een kopje koffie.'
Het licht wordt wat feller gezet. Als de koffie op is zegt Peter dat het praten over papa klaar is en dat Anna terug gaat naar de woonkamer. Peter zet dan de deur open.

Accentverschillen in het ritueel per sessie

Sessie 1 - Introductie van het ritueel, onderzoeken of symbolen ingang vormen
Sessie 2 - Herhaling sessie 1
Sessie 3 - Herhaling sessie 1
Sessie 4 - Verlies en pijn/ andere emoties worden meer benadrukt
Zoals sessie 3. Met de volgende toevoeging: Peter benoemt de emoties van gemis/ verlies/ verdriet present door te zeggen: 'Ik mis je vader wel eens, jij misschien ook wel.'
Sessie 5 - Herhaling sessie 4
Sessie 6 - Herhaling sessie 4
Sessie 7 - Herhaling sessie 4
Sessie 8 - Leven aanpassen /opnieuw leren houden van het leven wordt meer benadrukt.
Zoals sessie 7. Met de volgende toevoeging: 'Papa houdt veel van je en de begeleiders zorgen goed voor je.'
Sessie 9 - Herhaling sessie 8
Sessie 10 - Herhaling sessie 8

Download

De complete methodiek van Bartiméus voor verliesverwerking bij mensen met een meervoudige beperking is als download beschikbaar op het Kennisplein Gehandicaptenzorg.

Vision congres

De presentatie over verliesverwerking was één van de 25 presentaties en workshops die Bartiméus verzorgde op het Vision congres, van 26 t/m 29 juni in Den Haag. Vision is het grootste internationale congres over onderzoek en revalidatie bij mensen met een visuele beperking. Lees meer over de kennis die Bartiméus deelde op Vision 2017

Contact

Voor meer informatie en tips kunt u contact opnemen met de Bartiméus kennisgroep Verliesverwerking, e-mail kennisgroep-verliesverwerking@bartimeus.nl.